Home » Artikelen » Executieve functies en zelfsturing bij kinderen: zo train je dat

Executieve functies en zelfsturing bij kinderen: zo train je dat

Datum: 11 april 2017

Goed kunnen functioneren in de groep vraagt heel wat van een leerling. Je aandacht goed kunnen richten, impulsen kunnen onderdrukken, informatie onthouden en verwerken, kunnen plannen en je emoties reguleren. Allemaal vaardigheden die te maken hebben met de executieve functies, oftewel zelfsturing; het aansturen van je denkprocessen om een doel te bereiken. Uit onderzoek blijkt dat executieve functies bijdragen aan schoolsucces. En dat voor het leren lezen planning en aandacht net zo belangrijk is als letterkennis.

Door de executieve functies van kinderen te trainen en te versterken, kunnen kinderen zichzelf beter aansturen en heb jij als leerkracht meer tijd om je leerlingen te observeren of te begeleiden. Onderwijsadviseur Ineke Hanemaaijer legt uit hoe je dit kunt doen.

Spel als basis

Het versterken en trainen van de executieve functies kun je integreren in de dagelijkse klassensituatie. In het spelen van een rollenspel worden veel executieve functies aangesproken. Neem bijvoorbeeld het spelen van doktertje: één kind speelt de dokter, het andere kind de patiënt. Voorafgaande aan het spel laat je de kinderen het spel plannen, door samen te overleggen waar het spel plaatsvindt, wie welke rol toebedeeld krijgt en welke gebeurtenis zich voordoet. Vervolgens moeten kinderen deze spelregels onthouden en hun aandacht op het spel kunnen blijven richten. De patiënt leert om zijn impulsen te onderdrukken; hij mag immers niet zomaar de stethoscoop van de dokter afpakken, ook al ziet deze er interessant uit!

Het voordeel van het spel is dat kinderen elkaar kunnen reguleren; ze kunnen elkaar wijzen op de spelregels die ze vooraf samen hebben bedacht. Daarbij leert een kind om zijn of haar emoties te reguleren. Jij als leerkracht hebt intussen de tijd om te observeren hoe dit gaat en welke vaardigheden eventueel nog bijgestuurd moeten worden.

Scaffolding

Wanneer je merkt dat een kind een vaardigheid nog niet onder de knie heeft, kun je het kind ondersteunen door de techniek van ‘Scaffolding’ toe te passen. Scaffolding betekent letterlijk ‘steiger’. Bouw een steiger aan hulp op, en wanneer het kind de vaardigheid beheerst, bouw je de steiger langzaam weer af. Ten voorbeeld: een kind dat het lastig vindt om zijn werk te plannen, kun je helpen door een schema samen te stellen en een laatjessysteem te ontwikkelen. In het schema correspondeert de eerste taak met laatje 1, en de tweede taak met laatje 2, etc. Doe dit eerst voor, daarna samen en daarna door het kind. In deze zone van de naaste ontwikkeling leer je het kind steeds meer zelf te doen. Wanneer dit goed gaat, haal je de laatjes weg en als dat ook gaat, kun je ook het schema wegnemen.

Praktische tips

In je dagelijkse lessen train je onbewust al vaak de executieve functies van kinderen. Door hier bewust van te zijn, kun je dit met wat meer aandacht (en sturing in spel!) uitbouwen. Hulpmiddelen die je zou kunnen inzetten om de executieve functies te ondersteunen zijn bijvoorbeeld een stoplicht, vragenblokje, kleurenklok, time-timer, kalender, dagritmekaarten of stappenplan (Meichenbaum).

Ook met spelletjes als SET (impulscontrole/flexibel denken) en Memory (werkgeheugen) worden de executieve functies getraind. In de boeken Slim, maar… (Guare en Dawson) en het Werkboek Beter bij de Les staan meer praktische tips.

Meer informatie

Wil je meer informatie over executieve functies, of wil je op jouw school een training over executieve functies organiseren? Neem dan contact op met het team van Het Jonge Kind via jongekind@marant.nl.

Deel dit artikel

Laat hier een reactie achter:

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.

anita schiks

29 januari 2020

Dag, graag willen we meer van de mogelijkheden weten om een workshop / bijeenkomst te laten verzorgen door je omtrent executieve functies. Dit betreft een team van een brede school, onderwijsteam / pedagogisch medewerkers. Is dit mogelijk, wat zijn de kosten die daaraan verbonden zijn? Het gaat om brede school De kleine wereld in Nijmegen. Ik hoor graag van je, Anita Schiks

dimph

29 december 2021

Dag, Ik ben bezig met de opleiding onderwijsassistente en maak een verslag over het begeleiden van leerlingen. Ik heb hiervoor een leerling geobserveerd tijdens 2 stagedagen en waargenomen dat deze leerling zijn taken niet afkrijgt binnen de tijd die er gegeven wordt. De leerkracht spoort deze leerling wel steeds aan maar het blijft hetzelfde. Ook zie ik dat de leerling netjes werkt en secuur is. We gaan de kleurenklok inzetten en kijken of dat voor deze leerling werkt. Graag zou ik nog wat meer willen weten over de executieve functies zodat ik de leerling nog beter zou kunnen helpen/ondersteunen. Is dit mogelijk? zonder de boeken aan te hoeven schaffen die jullie aangeven? Hartelijke groet, Dimph

Judith Bosch

3 januari 2022

Hoi Dimph, Bedankt voor je reactie! Op de site van Lannoo Campus vind je wat downloads, misschien heb je daar wat aan: https://www.lannoocampus.nl/nl/bbdl. Ook de 'vier-beertjes-methode' kan wellicht helpen: https://zienindeklas.nl/wp-content/uploads/2015/07/Wijzer-Beertjesaanpak-Stippestappen-Stop-denk-doe-Methode1.pdf. Succes!