Masterclass Veranderen als samenspel

Op woensdag 26 juni 2019 organiseerde Marant een masterclass over veranderkunde en interventiemanagement. Hoogleraar Jaap Boonstra ging aan de hand van zijn boek Veranderen als samenspel in op de dynamiek binnen organisaties en hoe we verandering kunnen bewerkstelligen.

Veranderen als samenspel

Gepersonaliseerd onderwijs, lerarentekort, het verbeteren van de onderwijskwaliteit, curriculumherziening, de plaats van de eindtoets, de overgang van po naar vo, verduurzamen, regionale samenwerking, krimp, relatie met jeugdzorg, relatie met kinderopvang, de opvang van de kinderen van asielzoekers en nieuwkomers. In de continue stroom van ontwikkelingen, gebeurtenissen en maatregelen verwacht de samenleving van scholen dat zij hier adequaat op reageren. Schoolleiders zoeken vaak naar houvast in de veranderprocessen die gepaard gaan met deze ontwikkelingen.

Jaap Boonstra liet tijdens de masterclass ‘Veranderen als samenspel’ zien én ervaren hoe we met behulp van zijn speltheorie vanuit onzekerheden op succesvolle wijze verandering in onze scholen kunnen bewerkstelligen. In de masterclass doorliep Jaap met de deelnemers alle stappen uit zijn laatste boek Veranderen als samenspel.

Jaap begint met een persoonlijke anekdote. “Er bestond geen specifieke theorie over het veranderen van maatschappelijke organisaties. Ik besloot dus zelf maar een model te maken, maar kreeg daar ook kritiek op: het leven is geen spelletje en er moest verdorie toch ook gewerkt worden. Terwijl samen spelen júíst samen werken is. In mijn model zit een ‘wat’, een ‘we’, een ‘hoe’ en een ‘doen’. Al spelend kom je daarmee tot een doel, een strategie, spelregels en een taakverdeling. Hoezo ben je dan niet nuttig bezig? En daarbij: spelende mensen zijn gelukkiger, creatiever en innovatiever.”

Spelers in kaart brengen

In Jaaps model begin je bij het in kaart brengen van de spelers. Jaap vertelt over een project rondom morbide obesitas bij kinderen in de gemeente Amsterdam waar hij bij betrokken was. Nadat gesignaleerd werd dat er steeds meer te zware kinderen waren, trokken enkele jeugdverpleegkundigen aan de bel. Dit resulteerde in een project met meer dan driehonderd impacthebbers: scholen, ouders, jeugdverplegers, bedrijven, gemeenten, consultatiebureaus, etc. Als je een verandering van de grond wilt krijgen, moet je weten wie de spelers zijn. Samen werk je dan naar een doel toe. In dit geval werd een acuut maatschappelijk probleem aangepakt en is de leefomgeving van deze kinderen met sprongen vooruit gegaan.

Bij het project in Amsterdam was er een duidelijk doel, namelijk het terugdringen van morbide obesitas bij kinderen, maar dat is niet altijd het geval. Jaap stelt dat we in een chaotische en onvoorspelbare wereld leven, waardoor je van tevoren niet weet wat je precieze doel gaat zijn als je een verandering wilt bewerkstelligen. Het is daarom belangrijk dat je flexibel kunt werken en het niet erg vindt om bij te sturen.

Spelambitie

Dan is het tijd voor wat actie. Jaap vraagt aan de aanwezigen om de volgende vragen te beantwoorden, met in het achterhoofd de school waar ze werken of betrokken zijn:

  • Wat is de betekenis van je school? Waar ga je voor?
  • Wat zijn je waarden? Waar sta je voor?
  • Wat is je positionering? Wat is je externe kracht?
  • Wat is de uniciteit van je school? Waar blink je in uit?

Wanneer je deze vragen als team hebt beantwoord, heb je eigenlijk je spelambitie op papier staan. Dit wordt vaak ook wel een strategie of schoolplan genoemd. De volgende stap is nadenken over ‘hoe je de dingen doet’, de dagelijkse gang van zaken (het spelpatroon). Je legt dan eigenlijk de cultuur bloot. Het kan helpen om hier metaforen voor te gebruiken: waar vergelijk je je school nu mee? En wat zou je willen zijn? Aan die metaforen hangen eigenschappen die om te zetten zijn naar waarden en acties.

De beste manier van veranderen

Nu je de spelers, de spelambitie en het spelpatroon hebt bepaald, is het tijd voor het spelidee: de veranderstrategie. Er bestaat helaas geen ‘beste manier van veranderen’, zegt Jaap. “Er zijn veel verschillende strategieën die allemaal nuttige onderdelen hebben. Het komt vaak voor dat er een combinatie van strategieën gemaakt moet worden om tot het gewenste resultaat te komen.” Je vindt alle veranderstrategieën in het boek Veranderen als samenspel van Jaap Boonstra en op www.veranderenalssamenspel.nl.

Spelverdeling

Wie wil veranderen, krijgt met weerstand te maken. Jaap legt uit dat in iedere organisatie verschillende groepen mensen zijn als het om participatie en bereidheid om mee te doen gaat. “Over het algemeen is het als volgt: je hebt voortrekkers, gangmakers (samen 15%), een neutrale meerderheid (70%), en criticasters en achterblijvers (15%). De gangmakers vormen een hele belangrijke groep, want die kunnen de neutrale meerderheid overtuigen en meekrijgen. Dan heb je al 80% achter je staan. Een gedeelte van de criticasters kiest dan eieren voor zijn geld en sluit zich aan bij de meerderheid, terwijl de rest zich aansluit bij de achterblijvers. Wees daar niet te bang voor: over het algemeen is dat een kleine groep waar je niet zoveel last van hebt.”

Spelvormen

De tijd vliegt en het einde van de masterclass nadert, maar Jaap vertelt nog even over de vele spelvormen die je kunt inzetten bij een veranderproces. Meer informatie over spelvormen vind je ook in het boek Veranderen als samenspelvan Jaap Boonstra en op www.veranderenalssamenspel.nl.

Soms moet je niets doen

We besluiten de masterclass met een emotioneel fragment uit de film Ray, over de blinde zanger Ray Charles. Jaap: “De allermoeilijkste interventie die er is, is ‘niets doen’. Soms moet je in staat zijn om even niets te doen om de vooruitgang te helpen.”

Over Veranderen als samenspel

Veranderen als samenspel presenteert een spelmodel voor veranderen. Het maakt zichtbaar met welke dynamiek spelers in organisaties te maken krijgen. In elf hoofdstukken wordt het spelmodel uit de doeken gedaan. Dit model biedt houvast en inspiratie voor spelers die willen bijdragen aan diepgaande verandering en zichzelf willen ontwikkelen.

Over Jaap Boonstra

Jaap Boonstra is hoogleraar Organization Dynamics bij de Esade Business School in Barcelona en hoogleraar Organizational Change bij de WU, Vienna University for Economics and Business. Hiernaast is hij werkzaam als kerndocent bij de NSOB in Den Haag én is hij als zelfstandig adviseur betrokken bij complexe veranderingsprocessen in organisaties in Nederland, Spanje en Duitsland. Jaap publiceerde meer dan tweehonderd artikelen en diverse boeken over technologische en organisatorische vernieuwing, verandermanagement, leerprocessen in organisatorische netwerken en transformationeel leiderschap. Lees meer over Jaap Boonstra en zijn publicaties op www.jaapboonstra.nl.